કચ્છ, 22 ઓક્ટોબર 2026: ગુજરાતમાં લુપ્તપ્રાય વન્યજીવનના સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII)એ કચ્છમાં 21 મેના રોજ જન્મેલા ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB)ના બચ્ચાને નર તરીકે ઓળખ્યું છે. ડિસેમ્બર 2018 પછી ગુજરાતમાં નોંધાયેલો આ પ્રથમ જાણીતો નર ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ છે.
આ વિકાસ કચ્છના નળિયા ઘાસના મેદાનોમાં આ દુર્લભ પક્ષીની વસ્તી વધારવાના પ્રયાસો માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડની સ્થિતિ
ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ ભારતના અત્યંત સંકટગ્રસ્ત પક્ષીઓમાંનો એક છે. નિવાસસ્થાનમાં ઘટાડો, માનવીય પ્રવૃત્તિઓ અને અન્ય જોખમોને કારણે તેની વસ્તીમાં ભારે ઘટાડો થયો છે.
અહેવાલ મુજબ, 1990ના દાયકાના અંતમાં ગુજરાતમાં આ પક્ષીઓની સંખ્યા 50થી વધુ હતી. ત્યારબાદ તેમની વસ્તી ઘટતી ગઈ અને કચ્છના નળિયા વિસ્તારમાં માત્ર ત્રણ પુખ્ત માદા પક્ષીઓ બાકી હોવાનું જણાવાયું હતું. પુખ્ત નર પક્ષીની જાણીતી હાજરી ન હોવાથી કુદરતી પ્રજનનની શક્યતાઓ અંગે ચિંતા હતી.
બચ્ચું કેવી રીતે જન્મ્યું?
ગુજરાતના વન વિભાગ દ્વારા ‘જમ્પ-સ્ટાર્ટ’ પહેલ હેઠળ પ્રજનન વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ પદ્ધતિમાં જંગલમાં માળો બનાવતી માદાના ફલિત ન થયેલા ઈંડાની જગ્યાએ રાજસ્થાનમાંથી લાવવામાં આવેલું ફલિત ઈંડું મૂકવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માદા પક્ષી પોતાના કુદરતી વાતાવરણમાં ઈંડાને સેવે છે અને બચ્ચાનો ઉછેર કરે છે.
આ પહેલ હેઠળ 24 માર્ચે જન્મેલું પહેલું બચ્ચું 24 દિવસ બાદ ગુમ થયું હતું. જોકે, 21 મેના રોજ જન્મેલું બીજું બચ્ચું મહત્વપૂર્ણ પ્રારંભિક સમયગાળો પાર કરીને ત્રણ મહિનાથી વધુ ઉંમરનું થયું છે.
વન વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, બચ્ચું હવે આશરે 600 મીટર સુધી ઉડી શકે છે. તેના માથા અને ગળાના પીંછામાં આવેલા ફેરફારથી પણ તે નર હોવાના સંકેતો મળ્યા હતા.
નળિયામાં નવા સંરક્ષણ કેન્દ્રની તૈયારી
રાજ્યનો વન વિભાગ વર્ષના અંત સુધીમાં રાજસ્થાનમાંથી ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડનાં વધુ બચ્ચાં લાવી નળિયામાં વિકસાવવામાં આવેલા સોફ્ટ-રિલીઝ કેન્દ્રમાં રાખવાની તૈયારી કરી રહ્યો છે.
આ કેન્દ્રમાં બચ્ચાંને સ્થાનિક વાતાવરણ સાથે અનુકૂળ થવાની અને કુદરતી રીતે જીવતા શીખવાની તક મળશે. જોકે, અહેવાલ મુજબ કેન્દ્ર સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત થવાનું બાકી છે.
પક્ષીનું સંરક્ષણ કેમ જરૂરી?
ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડનું સંરક્ષણ માત્ર એક દુર્લભ પક્ષીની વસ્તી બચાવવાનો પ્રયાસ નથી. ઘાસના મેદાનોનું સંરક્ષણ, કુદરતી નિવાસસ્થાન જાળવવું અને વન્યજીવન માટે સુરક્ષિત પરિસ્થિતિ ઊભી કરવી પણ આ પહેલનો ભાગ છે.
નર બચ્ચાની પુષ્ટિ આશાસ્પદ છે, પરંતુ ગુજરાતમાં લાંબા ગાળે સ્થિર વસ્તી ઊભી કરવા માટે સતત દેખરેખ, પ્રજનન કાર્યક્રમ અને નિવાસસ્થાનનું સંરક્ષણ જરૂરી રહેશે.
FAQ
પ્રશ્ન 1: ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડનું નર બચ્ચું ક્યાં જન્મ્યું?
જવાબ: કચ્છમાં 21 મેના રોજ જન્મેલા બચ્ચાને નર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે.
પ્રશ્ન 2: ગુજરાતમાં છેલ્લે નર ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ ક્યારે નોંધાયો હતો?
જવાબ: અહેવાલ મુજબ, ડિસેમ્બર 2018 પછી ગુજરાતમાં નર પક્ષીની નોંધ મળી નહોતી.
પ્રશ્ન 3: જમ્પ-સ્ટાર્ટ સંરક્ષણ પદ્ધતિ શું છે?
જવાબ: આ પદ્ધતિમાં માદાના માળામાં ફલિત ન થયેલા ઈંડાની જગ્યાએ ફલિત ઈંડું મૂકવામાં આવે છે, જેથી માદા કુદરતી રીતે બચ્ચાનો ઉછેર કરી શકે.
પ્રશ્ન 4: ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડનું સંરક્ષણ ક્યાં કરવામાં આવી રહ્યું છે?
જવાબ: ગુજરાતમાં કચ્છના નળિયા ઘાસના મેદાનો અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સંરક્ષણ પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે.
